Xəstəliklər və müalicələr
Piylənmə orqanizmdə sağlamlıq üçün risk yarada biləcək səviyyədə artıq yağ toxumasının toplanması ilə xarakterizə olunan xroniki xəstəlikdir. Bu problem yalnız xarici görünüşlə bağlı deyil. Piylənmə ürək-damar xəstəlikləri, 2-ci tip şəkərli diabet, yüksək qan təzyiqi, yuxu apnesi və digər sağlamlıq problemlərinin yaranma riskini artıra bilər.
Piylənmənin yaranmasında qidalanma və fiziki aktivliklə yanaşı, genetika, hormonal və metabolik faktorlar, yuxu, stress, bəzi dərmanlar və ətraf mühit kimi bir sıra amillər rol oynaya bilər. Buna görə piylənməyə yalnız “çox yemək” və ya “az hərəkət etmək” kimi yanaşmaq düzgün deyil.
Piylənmə bir çox amilin birlikdə təsiri nəticəsində yarana bilər. Yüksək kalorili və balanssız qidalanma, fiziki aktivliyin az olması, genetik meyillilik, hormonal və metabolik pozğunluqlar, xroniki stress, yuxu rejiminin pozulması, bəzi dərmanların istifadəsi, müəyyən xəstəliklər və uzunmüddətli oturaq həyat tərzi piylənmənin əsas səbəbləri arasında yer alır. Bu səbəbdən davamlı çəki artımı müşahidə edən şəxslərdə yalnız pəhrizə yönəlmək əvəzinə problemin əsas səbəbinin tibbi qiymətləndirilməsi vacibdir.
Piylənmənin ən nəzərəçarpan göstəricisi artıq bədən çəkisi olsa da, bu vəziyyət tez yorulma, fiziki aktivlik zamanı nəfəs darlığı, həddindən artıq tərləmə, yuxu problemləri və xoruldama, oynaq və bel ağrıları, fiziki aktivliyin azalması, həmçinin qan təzyiqi, qan şəkəri və xolesterin səviyyəsinin yüksəlməsi kimi əlamətlərlə də müşayiət oluna bilər. Lakin bu əlamətlər müxtəlif digər sağlamlıq problemləri ilə də əlaqəli ola bildiyindən, dəqiq səbəbin müəyyənləşdirilməsi və düzgün qiymətləndirmə üçün həkim müayinəsindən keçmək vacibdir.
Piylənmənin qiymətləndirilməsində çəki və boy göstəriciləri əsasında hesablanan Bədən Kütlə İndeksi (BKİ və ya BMI) geniş istifadə olunur. ÜST-ə görə böyüklərdə BKİ 25 və yuxarı olduqda artıq çəki, 30 və yuxarı olduqda isə piylənmə hesab edilir. Bununla yanaşı, bel çevrəsi və digər klinik göstəricilər də nəzərə alına bilər.
BKİ aşağıdakı formula ilə hesablanır:
BKİ = çəki (kq) / boy² (metr)
Məsələn, çəkisi 100 kq, boyu 1,70 metr olan şəxsin BKİ göstəricisi təxminən 34,6-dır.
Lakin BKİ təkbaşına insanın sağlamlıq vəziyyətini tam müəyyən etmir. Həkim qiymətləndirməsi zamanı yaş, cins, bel çevrəsi, yanaşı xəstəliklər, laborator göstəricilər və digər faktorlar da nəzərə alınır.
Yetkinlərdə piylənmənin dərəcəsi əsasən BKİ göstəricisinə əsasən müəyyən edilir. BKİ 30–34,9 arasında olduqda I dərəcə piylənmə, 35–39,9 arasında olduqda II dərəcə piylənmə, 40 və yuxarı olduqda isə III dərəcə piylənmə hesab olunur. Lakin bu göstəricilər ümumi qiymətləndirmə məqsədi daşıyır və müalicə qərarı yalnız BKİ nəticəsinə əsasən deyil, pasiyentin ümumi sağlamlıq vəziyyəti, yanaşı xəstəlikləri və digər fərdi göstəriciləri nəzərə alınaraq verilir.
Piylənmə bir sıra xroniki xəstəliklərin yaranması və ya ağırlaşması üçün risk faktorudur. Bunlara ürək-damar xəstəlikləri, 2-ci tip diabet, yüksək arterial təzyiq, yuxu apnesi, qaraciyərin piylənməsi və oynaq problemləri daxildir.
Buna görə artıq çəkinin azaldılması yalnız estetik məqsəd daşımır. Əsas məqsədlərdən biri insanın ümumi sağlamlığını və həyat keyfiyyətini yaxşılaşdırmaqdır.
Piylənmənin müalicəsi hər bir pasiyentin fərdi vəziyyətinə uyğun şəkildə planlaşdırılmalıdır. Müalicə prosesində qidalanma planının dəyişdirilməsi, fiziki aktivliyin artırılması, davranış və həyat tərzinin sağlam istiqamətdə formalaşdırılması əsas yer tutur. Zərurət olduqda və həkim tərəfindən uyğun hesab edildikdə medikamentoz müalicədən, müxtəlif qeyri-cərrahi üsullardan və daha ağır piylənmə hallarında bariatrik cərrahiyyədən də istifadə oluna bilər.
Pəhriz və fiziki aktivliyə baxmayaraq çəkinin azalmasının çətin olması müxtəlif səbəblərlə əlaqəli ola bilər. Qidalanma vərdişləri, yuxu, stress, hormonal və metabolik faktorlar, qəbul edilən dərmanlar və digər sağlamlıq problemləri buna təsir göstərə bilər.
Çəki itkisi davamlı olmadıqda və ya piylənmə yanaşı xəstəliklərlə müşayiət olunduqda həkim tərəfindən kompleks qiymətləndirmə aparılması daha doğru yanaşmadır.
Piylənmənin müalicəsində universal bir üsul yoxdur. Müalicə xəstənin BKİ göstəricisinə, yaşına, ümumi sağlamlıq vəziyyətinə, yanaşı xəstəliklərinə və əvvəlki arıqlama cəhdlərinə əsasən fərdiləşdirilir.
Bəzi pasiyentlərdə həyat tərzi dəyişiklikləri kifayət edə bilər. Digər hallarda isə əlavə müalicə üsullarına ehtiyac yarana bilər.
Bəzi pasiyentlərdə həkim nəzarəti ilə piylənmənin müalicəsində dərman preparatlarından istifadə edilə bilər. Dərman seçimi insanın sağlamlıq vəziyyətindən, yanaşı xəstəliklərindən və qəbul etdiyi digər preparatlardan asılıdır.
Arıqlama dərmanlarını həkim məsləhəti olmadan qəbul etmək tövsiyə edilmir.
Əlaqədar həkimlər
Dr. Aytən Babaxanova
Endokrinoloq
Uzm.Dr. Nərimanə İmanova-Yağcı
Endokrinoloq
