Xəstəliklər və müalicələr

Öd daşı öd kisəsində toplanan öd mayesinin tərkibindəki bəzi maddələrin kristallaşaraq bərkiməsi nəticəsində əmələ gəlir. Öd kisəsi qaraciyərin hazırladığı ödü saxlayan kiçik orqandır. Öd əsasən yağların həzm olunmasına kömək edir və qida qəbulundan sonra bağırsağa ifraz olunur. Ödün tərkibində xolesterin, öd duzları, bilirubin və digər maddələr müəyyən tarazlıqda olur. Bu tarazlıq pozulduqda, məsələn, ödün tərkibində xolesterin həddindən artıq artdıqda və ya öd kisəsi kifayət qədər boşalmadıqda kristallar yarana və zamanla öd daşına çevrilə bilər. Öd daşlarının ölçüsü qum dənəsi qədər kiçik hissəciklərdən bir neçə santimetrə qədər dəyişə bilər. Öd daşları əsasən xolesterin daşları və piqment daşları olmaqla iki əsas qrupa bölünür. Xolesterin daşları daha çox rast gəlinir. Piqment daşlarının yaranmasında isə bilirubin mübadiləsində baş verən dəyişikliklər müəyyən rol oynaya bilər.

Öd daşı olan hər insanda mütləq simptom müşahidə olunmur. Təsadüfən ultrasəs müayinəsi zamanı aşkar edilən və heç bir şikayət yaratmayan öd daşlarına da rast gəlinir. Lakin daş öd kisəsinin çıxışını və ya öd yollarını bağladıqda öd daşı əlamətləri meydana çıxa bilər. Öd daşının ən xarakterik əlamətlərindən biri sağ qabırğaaltında və ya qarının yuxarı hissəsində yaranan ağrıdır. Bu ağrı bəzən qarının orta hissəsində, sağ kürəkdə və ya sağ çiyin nahiyəsində də hiss oluna bilər. Ağrı xüsusilə yağlı və ağır yeməklərdən sonra meydana çıxa, bir neçə dəqiqədən bir neçə saata qədər davam edə bilər. Öd daşı əlamətləri arasında ürəkbulanma, qusma, qarında ağırlıq və şişkinlik, həzmsizlik və bəzi hallarda gəyirmə də müşahidə oluna bilər. Əgər öd daşı öd yollarını bağlayarsa, dəridə və gözlərin ağında saralma, sidiyin tündləşməsi və nəcisin rənginin açılması kimi əlamətlər də yarana bilər. Güclü və davamlı qarın ağrısı, yüksək hərarət, üşütmə, təkrarlanan qusma və sarılıq müşahidə edilərsə, vəziyyət daha ciddi öd yolu və ya öd kisəsi probleminə işarə edə biləcəyindən təcili tibbi qiymətləndirmə tələb olunur.

Öd daşı ağrısı çox vaxt qarının sağ yuxarı hissəsində, yəni sağ qabırğaaltında hiss edilir. Bəzi insanlarda ağrı qarının yuxarı orta hissəsində də meydana çıxa bilər. Öd sancısı olaraq tanınan bu ağrı qəfil başlaya, getdikcə güclənə və bir müddət davam etdikdən sonra azala bilər. Öd daşı ağrısının kürəyə və xüsusilə sağ çiyinə yayılması da mümkündür. Ağrı çox vaxt yağlı, qızardılmış və ağır qidaların qəbulundan sonra yaranır. Bunun səbəbi qida qəbulundan sonra öd kisəsinin yığılması və daşın öd kisəsinin çıxışına mane olmasıdır. Bəzən xəstələr öd daşı ağrısını mədə ağrısı, qastrit və ya digər həzm problemləri ilə qarışdıra bilirlər. Buna görə ağrının yalnız xarakterinə əsaslanaraq özbaşına diaqnoz qoymaq düzgün deyil. Təkrarlanan sağ qabırğaaltı ağrı zamanı qarın boşluğunun ultrasəs müayinəsi, həkim müayinəsi və lazım gəldikdə əlavə laborator və instrumental müayinələr aparıla bilər.

Öd daşı səbəbləri müxtəlif ola bilər və bir çox hallarda bir neçə risk faktoru eyni vaxtda rol oynayır. Ödün tərkibində xolesterinin çoxalması, öd kisəsinin tam və müntəzəm boşalmaması və bilirubin səviyyəsində dəyişikliklər daşların yaranmasına şərait yarada bilər. Artıq çəki və piylənmə, sürətli çəki itirmə, yüksək kalorili və yağlı qidalanma, uzun müddət ac qalmaq və bəzi metabolik problemlər öd daşı riskini artıra bilər. Həmçinin hamiləlik dövründə hormonal dəyişikliklər öd kisəsinin fəaliyyətinə təsir göstərə bilər. Yaşın artması, ailədə öd daşı xəstəliyinin olması və bəzi qaraciyər və qan xəstəlikləri də risk faktorları arasında qiymətləndirilir. Buna görə öd daşı yaranmasının qarşısını almaq üçün balanslı qidalanma, sağlam çəkinin qorunması və kəskin, nəzarətsiz pəhrizlərdən uzaq durmaq əhəmiyyətlidir.

Öd daşı müalicəsi daşın ölçüsündən daha çox onun simptomlara və ağırlaşmalara səbəb olub-olmamasından asılıdır. Heç bir şikayət yaratmayan bəzi öd daşlarında həkim tərəfindən sadəcə müşahidə və nəzarət tövsiyə oluna bilər. Lakin təkrarlanan öd sancısı, öd kisəsinin iltihabı və ya digər ağırlaşmalar varsa, müalicə taktikasının müəyyənləşdirilməsi vacibdir. Simptomatik öd daşı xəstəliyində ən geniş tətbiq olunan müalicə üsullarından biri laparoskopik xolesistektomiya, yəni öd kisəsinin qapalı üsulla cərrahi çıxarılmasıdır. Bu əməliyyat zamanı qarın nahiyəsində kiçik kəsiklərdən istifadə edilir və öd kisəsi çıxarılır. Laparoskopik əməliyyatın uyğun olub-olmaması xəstənin ümumi sağlamlıq vəziyyəti, xəstəliyin xüsusiyyətləri və həkimin qiymətləndirməsindən asılıdır. Öd yoluna düşmüş daşlar zamanı isə endoskopik üsullardan, o cümlədən ERCP prosedurundan istifadə edilə bilər. Dərmanla öd daşlarının əridilməsi isə yalnız müəyyən xəstələrdə və xüsusi tibbi göstərişlər olduqda nəzərdən keçirilir. Öd daşını ev şəraitində müxtəlif bitkilər, yağ-limon qarışıqları və ya digər xalq üsulları ilə “əridəcəyini” iddia edən yanaşmaların effektivliyi və təhlükəsizliyi elmi baxımdan təsdiqlənmədiyindən belə üsullardan həkim məsləhəti olmadan istifadə etmək tövsiyə edilmir.

Öd daşı diaqnozu qoyulubsa və ya sağ qabırğaaltında təkrarlanan ağrılarınız varsa, ilk növbədə problemin səbəbini dəqiqləşdirmək üçün həkimə müraciət etmək lazımdır. Öd daşı diaqnozu adətən xəstənin şikayətləri, fiziki müayinə, qan analizləri və qarın boşluğunun ultrasəs müayinəsi əsasında qiymətləndirilir. Zərurət olduqda daha ətraflı görüntüləmə və digər müayinələr də tələb oluna bilər. Qidalanmada həddindən artıq yağlı və qızardılmış yeməklərin məhdudlaşdırılması bəzi insanlarda simptomların azalmasına kömək edə bilər. Bununla belə, pəhriz öd daşını mütləq şəkildə aradan qaldırmır və xüsusilə simptomatik xəstələrdə tibbi müalicəni əvəz etmir. Sağ qabırğaaltında güclü və bir neçə saat davam edən ağrı, yüksək hərarət, davamlı qusma, sarılıq, halsızlıq və ya vəziyyətin sürətlə pisləşməsi müşahidə olunarsa, gecikmədən tibbi yardım almaq lazımdır. Vaxtında diaqnostika və düzgün müalicə öd daşı ağırlaşmalarının qarşısını almağa və xəstənin həyat keyfiyyətini qorumağa kömək edir.